Хуымæтæг зæхкусæджы фыртæй — Сырх Æфсады дæлбулкъоны онг. Цæгат Ирыстоны паддзахадон архивмæ радтой Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг, нæ зындгонд æмзæххон Дзаттиаты Дмитрийы тыххæй æрмæг. Ныр хъæбатыры къамтæ, фыстæджытæ æмæ документтæ фенын алкæй бон дæр у.
Ахæм фæлмæн ныхæстæ Дзаттиаты Дмитрий фыста йæ чызгмæ 1943 азы. Тохы быдыры уæвгæйæ, фыццаджыдæр, хъуыды кодта йæ бинонтыл. Абон у ахсджиаг бон. Специалистты къухтæм бахауд ног архив. Йæ цардвæндаг баст уыд республикæйы ирддæр цаутимæ.
Æрмæджы паддзахадон бавæрды тыххæй бадзырд бафыстой хиуæттæ æмæ иууыл ног историйы паддзахадон архив. Мæнмæ гæсгæ, исорион-политикон документацийы центр æппæт дæр скæндзæн, цæмæй уыцы гæххæттыты тыххæй æгвс республикæ дæр базона.
Дзаттиаты Дмитрий райгуырд зæхкусджыты бинонты 1909-æм азы. Йæ фыд амард цыппар азы йыд куы цыд, уæд. Гыццылæй фæстæмæ лæппу йæ мадæн æххуыс кодта. 1921-æм азы Хуссар Ирыстонæй бинонтæ ралыгъдысты Ногирмæ. Уым райдыдта фидæны Сырх Æфсады дæлбулкъоны фæндаг. Къамтæ, фыстæджытæ æмæ æндæр документты хуызы мысинæгтæ бахъахъхъæдта Дмитрийы чызг.
Æмæ абон республикæйы архивон службæйæн цы гыццыл чырын дæттæм, уый Дмитрийы чызджы хæдзары æвæрд уыд. Уыдон уыдысты йæ мысинæгтæ, йæ аорхивон æрмæджытæ. æмæ йын уæлдай зынаргъ уыдысты. Мах гæххæттыты тыххæй зонгæ дæр нæ кодтам.
28-аздзыдæй Дмитрий разамынд лæвæрдта республикæйы финансты министрадæн. Дарддæр уыд уæлдæр советы депутат, æхсарджынæй тох кодта хæсты быдыры, хахъхъæдта Мæскуы æмæ Ленинград. Фæмард 1944 азы Выборгы бынмæ, йæ амæлæты фæстæ хорзæхгонд æрцыд Сырх Тырысайы Орденæй. Баныгæдтой йæ Пискаревы уæлмæрды. Фæлæ йæ уый фæстæ рахастой Ногирмæ.
Дзаттиаты Дмитрий кæддæриддæр цæрдзæн йæ хæстæджыты æмæ бинонты зæрдæты, рохуаты нæ уыдзæн паддзахадæй дæр.
