Дыууæ азы Цæгат Ирыстоны гуманитарон æмæ социалон иртæстыты институты кусынц Нарты кадджыты энциклопеди ныффыссын æмæ йæ ныммыхуыр кæныныл. Проектыл канд Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны ахуыргæндтæ нæ архайынц, фæлæ Уæрæсейы иннæ регионты минæвæрттæ дæр.
80-æм азты историкон наукæты доктор Цыбырты Людвигмæ фæзынд этнографион дзырдуат саразын фæндон. Уыцы хъуыды Абайты Васойы зæрдæмæ дæр фæцыд. Йæ саразынæн бахъуыд 10 азы. Ахæм энциклопеди ирон адæмæй уæлдай никæмæ ис. Энциклопеди куы сарæзтой, уæд та райдыдта Нарты кадджыты энциклопедийыл кусын.
Сокаты Дианæ: «Зæгъын хъæуы, уый æмæ фæстаг азты Цыбырты Людвиг цы чингуытыл бакуыста, уыдонæн сæ сæйраг нысаниуæг у ирон монон культурæйы рæзтыл бакусын. Ныртæккæ кусы нарты кадджыты энциклопедийыл, уыцы проект тынг ахсджиаг у».
Людвиджы ныхæстæм гæсгæ, ацы энциклопедийæн стыр ахадындзинад уыдзæн. Бакæсæн дзы уыдзæн алыхуызон цымыдиссаг информаци, æрмæджытæ та уыдзысты алфавитмæ гæсгæ мыхуыргонд. Фыст дзы уыдзысты каддæггæнджыты тыххæй æрмæджытæ, суанг ма дзы чи цал кадæджы радзырдта, уый дæр. Энциклопеди уыдзæн нывæфтыд. Спайда кæндзысты Тугъанты Махарбег Нарты кадджытæм гæсгæ цы нывтæ скодта, уыдонæй. Уымæй уæлдай ма чиныгæн иллюстрацитæ скæндзысты нæ республикæйы зындгонд нывгæнджытæ.
Цыбырты Людвиг: «Нарты эпосимæ баст фарстатæ бирæ сты. Суанг ма дзы бакæсæн уыдзæн нарттæ сыгъдæгдзинады домæнтæ куыд æххæст кодтой, фæлтæрты бастдзинадмæ æмæ цот скæныны фарстатæм куыд кастысты, уый тыххæй. Мæнмæ гæсгæ алчидæр ымыдисæй бакæсдзæн антропонимийы тыххæй дæр, ома, нæмтты нысаниуæг æмæ нартты æмнæмттæ чи уыдысты, уый тыххæй. Нарты эпос ирон адæмы цардыл, ирон литерæтурæйыл, йæ хуыз æмæ æвзагыл куыд фæзынд,уый алы ахуыргонд дæр зоны».
Хъыгагæн, Нарты кадджытыл биноныгæй чи бакуса ахæм ахуыргондтæ Ирыстоны бирæ не` сты. Уымæ гæсгæ, Цæгат Ирыстоны наукон-иртасæн институт æххуысмæ расидт Уæрæсейы иннæ регионты ахуыргæндтæм.
Дауиаты Тамарæ: «Фæнды мæ Нарты кадджыты тыххæй бæстон æрдзурын, ис дзы бирæ бæрæгзонæн информаци. Чиныг энциклопедийы хуызы æвдыст æрцæудзæн. 200 сæдæ азмæ Нарты кадджыты тыххæй цыддæриддæр æрмæг ис, уый йæм бахæсдзыстæм».
Ахæм энциклопедийы фæрцы ирон адæм нæ æнæмæлгæ адæмон сфæлдыстадмæ фылдæр æргом аздахдзысты. Чи зоны æмæ ахуырадон программæты Нарты кадджытæ ахуыр кæнынæн фылдæр сахæттæ уыдзæн. Ирыстоны та Нарты бæрæгбон фæзына. Ахуыргæндтæ ууыл сæ зæрдæ тынг дарынц.
